Boże Narodzenie na Kujawach i Pomorzu to nie tylko cykl praktyk religijnych, lecz złożony system obrzędów, symboli i zachowań, w którym szczególną rolę odgrywała kuchnia. Gdyby postrzegać te święta jako zwierciadło dawnych warunków życia, relacji społecznych i wyobrażeń o świecie – zauważamy, że to właśnie w potrawach wigilijnych, bardziej niż w dekoracjach czy liturgii, najdłużej zachowała się regionalna odrębność – choć i ona dziś ulega stopniowemu zatarciu.
Thank you for reading this post, don't forget to subscribe!Trwanie i zanik dawnych obrzędów
Do dziś przetrwały takie praktyki, jak wspólna wieczerza wigilijna, postny charakter posiłku, łamanie się opłatkiem czy pozostawianie wolnego miejsca przy stole. Na Kujawach jeszcze w pierwszej połowie XX wieku silnie obecne były jednak także obrzędy dziś niemal zapomniane: obchodzenie domu z pierwszą łyżką potraw, „próbowanie” wieczerzy przez zwierzęta gospodarskie, wróżby z siana czy z ziaren zbóż. Na Pomorzu zanikły w dużej mierze rozbudowane praktyki kolędnicze o charakterze półobrzędowym, z maskami i postaciami symbolicznymi.
Dawniej wszystkie te działania miały znaczenie wspólnotowe i ochronne. Wigilia była momentem granicznym – czasem, w którym świat ludzi stykał się z porządkiem nadprzyrodzonym. Dlatego przestrzeganie obrzędów miało zapewnić zdrowie, urodzaj i spokój w nadchodzącym roku.
Kuchnia jako mapa regionu. Kujawy, czyli… mąka, kasza i mak
Kujawy, region o charakterze wybitnie rolniczym, opierały kuchnię świąteczną na tym, co dawała ziemia. Stąd dominacja potraw mącznych i kasz: kluski z makiem, kasza jaglana z suszonymi owocami, pierogi z kapustą, zupa grzybowa na wywarze warzywnym. Typowo kujawskim daniem były także „szagówki” czy drożdżowe pampuchy, podawane z makiem lub miodem.
Mak miał znaczenie szczególne – symbolizował płodność, ciągłość życia i dostatek. Wierzono, że jego spożycie w Wigilię sprzyja urodzajowi i chroni przed chorobami.
Pomorze – ryba i zupa postna
Na Pomorzu, gdzie dostęp do ryb był łatwiejszy, a gospodarka miała bardziej zróżnicowany charakter, wigilijny stół zdominowały śledzie, ryby słodkowodne i morskie, a także zupy postne: rybna, grochowa czy kapuśniak na oleju lnianym. Ryba – symbol Chrystusa, ale też obfitości – była tu podstawą wieczerzy.
W miastach pomorskich ważną rolę odgrywały także wypieki korzenne, szczególnie pierniki toruńskie, których znaczenie wykraczało poza sam smak – były oznaką świątecznego splendoru i zamożności domu.
Symbolika potraw i wiara w ich sprawczą moc
Kapusta oznaczała trwałość i siłę życia, śledź – umiar i post, ale też długowieczność. Zupy wigilijne „otwierały” posiłek, porządkując świat, a słodkie dania z makiem i miodem miały „zamknąć” rok w dobrobycie. W ludowej wyobraźni potrawy nie były neutralne – spożycie ich w określonym porządku i liczbie miało realny wpływ na przyszłość gospodarstwa.
Kolędowanie i wspólnota
Na Kujawach i Pomorzu kolędowanie było domeną młodych mężczyzn i chłopców, często zrzeszonych w grupach z wyraźnie określonym repertuarem ról: gwiazdor, diabeł, koza, śmierć. Ich obecność miała funkcję nie tylko rozrywkową, lecz także integrującą – kolędnicy symbolicznie „sprawdzali” dom, nagradzając go życzeniami pomyślności lub ośmieszając za skąpstwo.
Dom, gospodarstwo i magia Wigilii
Wigilia obejmowała cały dom i obejście. Zwierzęta karmiono resztkami wieczerzy, stajnię odwiedzano z opłatkiem, a w polu lub sadzie wykonywano symboliczne gesty zapewniające plony. Praktykowano obrzędy ochronne: nie pożyczano niczego z domu, nie wstawano od stołu bez potrzeby, pilnowano ciszy i zgody – wierzono bowiem, że Wigilia „programuje” cały rok.
XX wiek – uproszczenie i unifikacja
Urbanizacja, migracje i media sprawiły, że wiele lokalnych różnic uległo zatarciu. Na stołach pojawiły się potrawy z innych regionów, a dawne praktyki magiczne uznano za przesąd. Uproszczeniu uległa także symbolika – dziś często pamiętamy „co” się je, ale nie „dlaczego”.
Co warto chronić?
Szczególnej ochrony wymagają lokalne przepisy, kolędnicze scenariusze i opowieści o znaczeniu potraw. Szkoły mogą wprowadzać edukację regionalną opartą na doświadczeniu – wspólnym gotowaniu czy spotkaniach z seniorami. Lokalne muzea i izby tradycji powinny dokumentować relacje najstarszych mieszkańców, a rodziny – przekazywać wiedzę w praktyce, przy wspólnym stole.
Bo właśnie tam, w prostych potrawach i powtarzalnych gestach, najpełniej trwa dziedzictwo niematerialne Kujaw i Pomorza – żywe, o ile wciąż praktykowane.
Tekst i fot.: Stanisław Gazda